Kościół pw. św. Antoniego Padewskiego (dawna drewniana cerkiew pw. św. Dymitra)
8 października 1626 roku powstała parafia unicka w Boguszy, do której utworzenia przyczynił się wojewoda krakowski Stanisław Lubomirski. Inicjatorem budowy cerkwi była społeczność Boguszy wraz ze swoim sołtysem, Mikołajem Boguckim. W 1784 r. cesarz austriacki Józef II zlikwidował osobną parafię w Boguszy, a cerkiew św. Dymitra stała się filią parafii unickiej w Królowej Ruskiej. Drewniana cerkiew z dzwonnicą i cmentarzem, opisywana podczas wizytacji w latach 1743, 1764 i 1765, przetrwała do 1858 roku. Wtedy wzniesiono nową cerkiew, która zachowała się do naszych czasów. Budowała ją miejscowa gromada pod przewodnictwem proboszcza w Królowej, ks. Konrada Czyrmiańskiego. Jej konsekracja odbyła się w 1873 roku. Dokonał jej dziekan muszyński, ks. Wiktor Żegiestowski, proboszcz w Krynicy. W 1926 roku świątynia była remontowana.
Po schizmie tylawskiej (1927) większość ludności rusińskiej przeszła na prawosławie. Przy cerkwi greckokatolickiej pozostało pięć rodzin ze 126. Po wysiedleniu Rusinów podczas Akcji „Wisła” oraz po napływie ludności polskiej cerkiew została zamknięta i zaplombowana przez władze państwowe. Po zażądaniu przez władze gminy wysokich opłat za użytkowanie murowanej cerkwi, przy jednoczesnym zezwoleniu na bezpłatne odprawianie nabożeństw w drewnianej, proboszcz w Królowej Górnej, ks. Władysław Berbeka, postanowił przenieść nabożeństwa do drewnianej cerkwi. Nadano jej wówczas nowe wezwanie św. Antoniego.
Po rozebraniu prawosławnej cerkwi w Królowej Górnej materiał z budynku trafił m.in. do remontu wieży w Boguszy w latach 1963–1965. Po utworzeniu rektoratu i przybyciu do Boguszy w 1999 roku ks. prałata Mieczysława Czekaja rozpoczął się generalny remont drewnianego kościoła. Między innymi obito ściany i wieżę nowymi gontami, wymieniono dolną część południowo-wschodniego słupa narożnego głównej wieży, wykonano nowy górny gzyms nad wieżą główną oraz nowy szalunek izbicy wieży, a narożniki wieży i ścian zaokrąglono. U dołu ścian i wieży wykonano pochyły fartuch z gontów, osłaniający fundamenty. Naprawiono także zabytkową kamienną posadzkę w przedsionku oraz wszystkie rynny. W 2025 roku wykonano remont muru przykościelnego oraz portalu południowego, wraz z zainstalowaniem oświetlenia wokół kościoła.
Architektura
Architektura cerkwi w Boguszy, choć należy do etapu schyłkowego, zachowała pewne tradycyjne cechy budownictwa cerkwi rusińskich. Należy do nich trójdzielność wnętrza: prostokątny babiniec, szersza i wyższa, prostokątna nawa oraz węższe i niższe, prostokątne prezbiterium zamknięte trójbocznie.W bryle widoczna jest również charakterystyczna trójdzielność: wysoka wieża pseudo-izbicowa, konstrukcji słupowo-ramowej, o pochyłych ścianach, obejmująca w przyziemiu ściany babińca; nawa kryta dachem dwuspadowym z pozorną wieżyczką na sygnaturkę (bogato rozczłonkowaną, o kształtach barokowych) oraz prezbiterium z takim samym dachem i podobną wieżyczką.
Wnętrze
Pierwszy ikonostas został wykonany około 1630 roku. Kilka ikon z niego znajduje się w Muzeum Okręgowym w Nowym Sączu. Część rzędu ikon Deesis została użyta jako antepedium oraz jako jedna ze ścian mensy ołtarza Matki Bożej Pokrownej; obecnie są one wyeksponowane nad konfesjonałem.
Obecny ikonostas, wykonany dla poprzedniej cerkwi w 1670 roku z fundacji Mikołaja Boguckiego, sołtysa Boguszy, po wybudowaniu obecnej świątyni został do niej przeniesiony. Następnie został przemalowany przez Wiktora Zompha, który zamalował wówczas wszystkie złocenia i napisy. Po wysiedleniu ludności został rozebrany. Po przybyciu do Boguszy księdza prałata Mieczysława Czekaja został złożony z powrotem i poddany konserwacji.
Ikonostas tworzą trzy płaszczyzny połączone ze sobą, dzięki czemu mieści się w prezbiterium. Pierwotnie stał na równej linii z bocznymi ołtarzami, pod ikonami proroków i krucyfiksem, które pozostały na pierwotnym miejscu. Gloria znajduje się na stropie prezbiterium.
Ambona barokowa z XVII wieku.
Ołtarz główny „twarzą do wiernych” pochodzi z Lubczy, z połowy XVIII wieku.
Ołtarz Najświętszego Sakramentu (za ikonostasem) jest rokokowy, z połowy XVIII wieku, i pochodzi z Lubczy. Na nim znajduje się rokokowa obudowa tabernakulum, również z Lubczy. Samo tabernakulum jest metalowe, pancerne i żaroodporne.
Ołtarz Matki Bożej Pokrownej (Opieki) w Boguszy to barokowa kompozycja składająca się z czworobocznej mensy oraz trójpoziomowej nadstawy, w którą wkomponowano trzy obrazy tablicowe. Dolną część, zwaną predellą, zdobi niewielka scena Chrztu Chrystusa w Jordanie. Choć postacie Jezusa i św. Jana Chrzciciela cechuje pewna prostota wykonania, osadzono je w bogatym, fantazyjnym krajobrazie z panoramą gór i nadrzeczną twierdzą. Po obu stronach tego malowidła umieszczono polskojęzyczną inskrypcję z 1726 roku, która dokumentuje historię powstania obiektu. Wynika z niej, że fundatorami ołtarza byli Michał i Helena Choroszczakowie, a ich wolę i zobowiązanie finansowe w wysokości 300 złotych wypełnił syn Jan, prosząc jednocześnie duchownych o modlitewną pamięć za dusze rodziców. Serce retabulum zajmuje półkoliście zamknięta ikona Matki Bożej Pokrownej o wymiarach 122 x 72 cm. Maryja została przedstawiona w pozie orantki na grawerowanym, złotym tle, a jej szeroko rozpostarty płaszcz otacza opieką przedstawicieli różnych stanów. Po lewej stronie artysta uwiecznił hierarchów Kościoła, w tym papieża Benedykta XIII oraz unickich i łacińskich biskupów, którym towarzyszą zakonnicy. Prawa strona ukazuje sferę świecką: króla Augusta II Mocnego z rodziną i dworem, obok których widnieją postacie ubogich i kalek. Prośby i modlitwy tych grup zostały wypisane na ozdobnych białych szarfach, czyli banderolach. Oprawa architektoniczna obrazu głównego składa się ze spiralnie skręconych kolumn korynckich, które opleciono motywem winnej latorośli. Boki ołtarza zdobią ażurowe uszaki z rzeźbionym akantem, a na cokołach umieszczono złocone aplikacje w formie krzyży. Całość konstrukcji wieńczy nastawa w kształcie trapezu, w której centrum znajduje się medalion z wyobrażeniem Trójcy Świętej i anielską główką, a szczyt wieńczy dekoracyjny krzyż o trójlistnych zakończeniach ramion.
Ołtarz Ostatniej Wieczerzy i św. Antoniego składa się z dwóch nastaw. Starsza część, od gzymsu w górę, to oryginalne barokowe retabulum ołtarzowe z 1630 roku. W centrum tej nastawy, na ażurowym tle, znajduje się ikona Ostatniej Wieczerzy. W zwieńczeniu umieszczona jest ikonka Matki Bożej typu Orantki. Całość zachowała się w oryginale. Dolna część, od gzymsu w dół, jest składanką elementów różnego pochodzenia z XVIII wieku. W centrum znajduje się obraz patrona kościoła, św. Antoniego Padewskiego, z XVIII wieku. Obraz pochodzi z kościoła w Lubczy.
Ikona św. Michała pochodzi z 1873 roku, a jej rama z 1654 roku. W 1873 roku oryginalną ikonę zdarto wraz z gruntem aż do gołej deski i namalowano obecną, autorstwa Wiktora Zompha.
Ikona św. Mikołaja z XVII wieku pochodzi z cerkwi w Maciejowej.
Dwa feretrony barokowe:
- z obrazami P. J. Nauczającego i M. B. Niepokalanej;
- z obrazami M. B. z Dzieciątkiem i św. Mikołaja.
Feretron neogotycki z obrazami Trójcy Świętej i Zmartwychwstałego Pana Jezusa.
Płaszczenice:
Całun i „Złożenie do grobu” z 1872 roku, autorstwa Wiktora Zompha.
Organy piszczałkowe siedmiogłosowe.
Żyrandol kryształowy najprawdopodobniej pochodzi z końca XIX wieku lub początku XX wieku. Po przejściu Rusinów na prawosławie został zabrany do cerkwi prawosławnej. Po wysiedleniu ludności i upaństwowieniu murowanego kościoła został ponownie przeniesiony do drewnianego kościoła.
Polichromia
W latach 1872–1873 cerkiew w Boguszy zyskała nową oprawę malarską autorstwa bardejowskiego twórcy, Wiktora Zompha. Prace, zainicjowane przez lokalną społeczność i proboszcza Konrada Czyrmiańskiego, objęły dekorację wnętrza oraz odnowienie elementów wyposażenia, w tym ikonostasu. Artysta nadał drewnianym stropom błękitną kolorystykę symbolizującą niebo – w prezbiterium ozdobiono je drewnianymi aplikacjami gwiazd, natomiast w nawie pojawił się motyw Oka Opatrzności w świetlistej glorii oraz namalowany biały łuk z rozetami.
Ściany świątyni pokryto polichromią w technice en grisaille, stosując odcienie zielonkawoszare, które miały imitować tzw. mur cyklopi (surowy kamień rzeczny). Kompozycję dopełnia iluzjonistyczna architektura w postaci biało-różowych kolumn korynckich z beżowymi kapitelami. Między nimi Zomph umieścił kwieciste girlandy z czerwonymi wstęgami, a nad drzwiami i oknami błękitne sploty roślinne. Całość dekoracji, uzupełniona o ornamenty plecionkowe na fasetach, utrzymana jest w stylistyce neobarokowego eklektyzmu, mającego upodobnić drewniany obiekt do monumentalnej budowli murowanej.
Dawny wystrój kościoła do 2000 roku
Po wysiedleniu Rusinów i przejęciu cerkwi przez katolików zalecano przerabiać wystrój świątyń na wzór kościołów rzymskokatolickich. W Boguszy nastąpiła taka zmiana. Po rozebraniu ikonostasu każdy jego element został osobno wyeksponowany na ścianach wewnątrz kościoła i przedsionka. Ołtarz z ikoną Koronacji Matki Bożej, który jako główny stał na środku prezbiterium, przesunięto do wschodniej ściany, zasłaniając nim okno. Na tym ołtarzu, na tabernakulum, została postawiona figura św. Antoniego Padewskiego.
Drzwi diakońskie zostały przybite do ścian przedsionka. Rząd proroków, krucyfiks i gloria pozostały na swoim miejscu. Pod rzędem proroków, na wschodniej ścianie nawy, został powieszony rząd wielkich świąt, a ikona Boga Ojca, Stwórcy świata, stanowiąca centrum tego rzędu, została powieszona po prawej górnej stronie od wejścia do zakrystii. Ikona Pantokratora została wyeksponowana jako boczny ołtarz.
Królewskie wrota, ikony namiestne oraz ikony apostołów zostały powieszone po obu stronach ołtarza z ikoną Koronacji na wschodniej ścianie prezbiterium. Barokowe retabulum z ikoną Ostatniej Wieczerzy zostało powieszone na północnej ścianie między oknami. Barokowe uszanki od ołtarza Matki Bożej Pokrownej zostały przymocowane po obu stronach ikony św. Michała Archanioła.
Dzwony
W dziejach Boguszy obecny zestaw instrumentów jest trzecim kompletem dzwonów. Losy najstarszych z nich nie są dokładnie znane; wiadomo jedynie, że zostały skonfiskowane na cele wojenne podczas I wojny światowej. Kolejna grupa trzech dzwonów została wykonana w 1924 roku w słynnej ludwisarni Karola Schwabego w Bielsku-Białej. Z tego historycznego zestawu w miejscowości znajduje się tylko jeden, natomiast dwa pozostałe trafiły do parafii w Królowej Górnej.
Najnowszy rozdział tej historii rozpoczął się 11 listopada 2003 roku podczas poświęcenia kościoła pw. Najświętszego Zbawiciela. Wówczas biskup Wiktor Skworc zadeklarował przekazanie wspólnocie dwóch nowych dzwonów: największego, będącego jego osobistą fundacją, oraz najmniejszego, otrzymanego w darze od Zbigniewa Felczyńskiego. Trzeci dzwon, o średniej wielkości, sfinansowali sami mieszkańcy Boguszy. Wszystkie trzy instrumenty zostały odlane w taciszowskiej pracowni rodziny Felczyńskich.
Największy dzwon (420 kg) nosi imię Najświętszy Zbawiciel i zdobi go ikona Pantokratora oraz herb biskupa fundatora. Średni (290 kg), o imieniu Matka Boża, przedstawia wizerunek Matki Bożej Pokrownej, a najmniejszy (190 kg) dedykowany jest św. Agacie, patronce ludwisarzy. Specjalnie dla nich wzniesiono nową dzwonnicę przy kościele św. Antoniego, zaprojektowaną przez ks. Mieczysława Czekaja tak, by współgrała z architekturą świątyni. Uroczystego poświęcenia dzwonów i dzwonnicy dokonał 7 lipca 2005 roku biskup Władysław Bobowski.
Dzwon znajdujący się w Boguszy z 1924 roku, po odzyskaniu go od parafii w Królowej Górnej, zawisł na wieży drewnianego kościoła. W 2004 roku został zdjęty i zawisł na dzwonnicy przy kościele Najświętszego Zbawiciela. Obecnie znajduje się w przedsionku kościoła św. Antoniego.
Na wieży drewnianego kościoła znajduje się mała sygnaturka.
Opracował: Paweł Kmak
